Đăng ngày · Cập nhật
Thermocouple (cặp nhiệt điện, can nhiệt, TC) là cảm biến dùng cho nhiệt độ cao – lò nung, lò sấy, máy ép nhựa, lò hơi – nơi Pt100 không chịu nổi hoặc quá đắt. Chọn thermocouple không khó nếu hiểu ba điều: loại (K, J, T, N, S…), dây bù, và bù đầu lạnh. Bài này giải thích cả ba, có bảng chọn theo IEC 60584-1 và các lỗi đấu dây khiến phép đo sai hàng chục độ.
Cập nhật 02/11/2026 · Trần Xuân Hoàn, kỹ sư tự động hóa · Đối chiếu cấp dung sai IEC 60584-1:2013 và mã màu dây bù IEC 60584-3:2021/ANSI MC96.1; sửa dung sai loại R/S/B, bổ sung quy ước dây âm màu đỏ theo ANSI và hiện tượng trôi của loại K.
Nguyên lý: hai kim loại khác nhau tạo ra điện áp
Mục lục
Hàn hai dây kim loại khác nhau ở một đầu (đầu đo, đặt vào lò); ở đầu kia (đầu so sánh, tại thiết bị đo) xuất hiện điện áp vài mV phụ thuộc chênh lệch nhiệt độ giữa hai đầu – hiệu ứng Seebeck. Vì vậy thermocouple chỉ đo được “chênh lệch”, thiết bị đọc phải biết nhiệt độ đầu so sánh (bằng một cảm biến nhỏ đặt ở cầu đấu) để cộng vào: đó là bù đầu lạnh (cold junction compensation, CJC). Loại K cho khoảng 41 µV mỗi °C quanh nhiệt độ phòng – rất nhỏ, nên nhiễu và đấu dây sai ảnh hưởng mạnh. Quan hệ điện áp – nhiệt độ không tuyến tính, thiết bị đọc tra theo bảng chuẩn IEC 60584-1.
Bảng chọn loại
| Loại | Vật liệu (+ / −) | Dải đo thực tế | Dung sai Class 1 (IEC 60584-1) | Dùng cho |
|---|---|---|---|---|
| K | NiCr / NiAl | −200 … +1.200 °C (dùng lâu dài thường đến khoảng 1.000 °C tùy cỡ dây) | ±1,5 °C (−40…375 °C); ±0,004·|t| (375…1.000 °C) | Phổ biến nhất: lò, sấy, ép nhựa, khí thải |
| J | Fe / CuNi | 0 … +750 °C | ±1,5 °C (−40…375 °C); ±0,004·|t| (375…750 °C) | Máy ép nhựa, thiết bị đời cũ; dây sắt dễ gỉ trong môi trường ẩm |
| T | Cu / CuNi | −200 … +350 °C | ±0,5 °C (−40…125 °C); ±0,004·|t| (125…350 °C) | Kho lạnh, thực phẩm, dược – tốt ở nhiệt thấp |
| N | NiCrSi / NiSi | −200 … +1.200 °C | Như loại K | Thay K ở nhiệt cao, ổn định hơn, ít trôi |
| E | NiCr / CuNi | −200 … +900 °C | ±1,5 °C (−40…375 °C); ±0,004·|t| (375…800 °C) | Điện áp ra lớn nhất trong các loại kim loại thường |
| R / S | Pt13%Rh / Pt; Pt10%Rh / Pt | 0 … +1.600 °C | ±1 °C (0…1.100 °C); ±[1 + 0,003·(t − 1.100)] °C (1.100…1.600 °C) | Lò thủy tinh, gốm, luyện kim; đắt (platin) |
| B | Pt30%Rh / Pt6%Rh | +600 … +1.700 °C | Không có Class 1; Class 2: ±0,0025·|t| | Lò rất cao; tín hiệu gần 0 dưới khoảng 50 °C nên ảnh hưởng của bù đầu lạnh không đáng kể |
|t| là trị tuyệt đối nhiệt độ đo (°C); ví dụ loại K Class 1 ở 800 °C: ±3,2 °C. Class 2 rộng hơn Class 1 khoảng 1,7–1,9 lần (K Class 2: ±2,5 °C hoặc ±0,0075·|t|). Đây là dung sai của dây/cảm biến mới, chưa tính trôi khi sử dụng.
Dây bù: lỗi phổ biến nhất
Từ thermocouple về tủ nếu nối bằng dây đồng thường, chỗ nối tạo ra mối nối kim loại mới – thiết bị “bù đầu lạnh” sai vị trí và đo lệch xấp xỉ bằng chênh nhiệt giữa chỗ nối (đầu cảm biến) và cầu đấu trong tủ, có thể 10–30 °C ở xưởng nóng. Phải dùng dây nối dài hoặc dây bù đúng loại theo IEC 60584-3: loại X (extension, cùng hợp kim với cặp nhiệt, ví dụ KX) hoặc loại C (compensating, hợp kim khác rẻ hơn nhưng chỉ đúng trong dải nhiệt hẹp, ví dụ KCA, KCB) – không để đoạn dây bù đi qua vùng nóng vượt giới hạn của nó. Màu vỏ theo IEC 60584-3: K xanh lá, J đen, T nâu, N hồng, E tím, R/S cam; dây dương cùng màu vỏ, dây âm màu trắng. Theo ANSI MC96.1 (thiết bị Mỹ): K vỏ vàng, J đen, T xanh dương và dây âm luôn màu đỏ – ngược với thói quen “đỏ là dương”, rất hay bị đấu nhầm. Đảo cực ở cảm biến làm số đọc giảm khi nhiệt tăng; đảo cực ở đoạn dây bù làm sai lệch gấp đôi chênh nhiệt hai đầu dây bù.
Thermocouple hay Pt100?
| Tiêu chí | Thermocouple | Pt100 |
|---|---|---|
| Dải đo | Đến 1.700 °C (tùy loại) | Thường đến 400–600 °C trong công nghiệp |
| Chính xác | ±1–2 °C trở lên | ±0,3–0,8 °C (Class A/B ở nhiệt độ thấp) |
| Thời gian đáp ứng | Nhanh (đầu đo nhỏ, nhất là kiểu hàn tiếp vỏ) | Chậm hơn |
| Dây dẫn | Phải dùng dây nối dài/dây bù đúng loại | Dây đồng thường (3 dây) |
| Nhiễu | Nhạy (tín hiệu mV) | Ít hơn |
| Trôi theo thời gian | Có, nhất là K ở nhiệt cao | Rất ít nếu không bị sốc cơ, nhiệt |
| Giá | Rẻ (K, J), đắt (R, S, B) | Trung bình |
Quy tắc: dưới khoảng 400 °C và cần chính xác → Pt100 (xem Pt100 2/3/4 dây); trên 500 °C, cần đáp ứng nhanh, đầu đo nhỏ → thermocouple K/N; trên khoảng 1.200 °C → S/R/B.
Đấu vào PLC và bộ chuyển đổi
- Card TC của PLC (Siemens SM 1231 TC, Mitsubishi Q64TD) có cảm biến bù đầu lạnh tại cầu đấu: kéo dây bù vào thẳng cầu đấu của card, không qua cầu đấu đồng trung gian; nếu bắt buộc phải qua, hai cực phải ở cùng nhiệt độ (cầu đấu sát nhau, không gần nguồn nhiệt) và cấu hình CJC đúng kiểu đang dùng (nội, ngoài, cố định).
- Qua bộ chuyển đổi 4–20 mA: lắp transmitter gắn đầu cảm biến (ví dụ Seneca T121) để dây bù ngắn nhất, từ đó về PLC dùng cáp đồng có màn chắn; hoặc dùng bộ chuyển đổi gắn ray như Seneca K109TC khi đã kéo dây bù về tủ.
- Cài đúng loại TC trong phần mềm (K ≠ J): sai loại cho sai lệch khoảng 20–30 % số đọc.
- Chọn kiểu đầu đo: hàn tiếp vỏ (grounded) đáp ứng nhanh nhưng dễ tạo vòng đất, nhiễu; cách điện (ungrounded) an toàn hơn cho card PLC nhiều kênh không cách ly từng kênh.
Lỗi thường gặp
Đọc lệch ổn định, thường thấp hơn khi đầu cảm biến nóng hơn tủ: dây bù sai loại hoặc nối bằng dây đồng. Đọc giảm khi lò nóng lên: đảo cực (nhớ quy ước dây âm màu đỏ của ANSI). Nhảy ±5–10 °C theo nhịp biến tần: nhiễu – dùng dây bù có màn chắn, nối đất màn chắn một đầu, tách khỏi cáp động lực, tăng lọc trong card, chọn TC cách điện. Trôi dần sau thời gian dài ở nhiệt cao: loại K bị “green rot” (ô-xi hóa chọn lọc crom) trong môi trường thiếu oxy ở khoảng 800–1.050 °C, và có sai lệch trễ khi làm việc lâu trong khoảng 250–600 °C – đổi sang loại N, dùng ống bảo vệ kín, thay định kỳ. Báo đứt dây: TC hở mạch; đo điện trở vòng thường từ vài Ω đến vài chục Ω tùy cỡ dây và chiều dài là còn liền, vô cực là đứt.
Mua hàng
HOANTRANTDH cung cấp thermocouple K/J/N/S có ống bảo vệ inox 310, gốm, kèm dây bù và bộ chuyển đổi; chứng chỉ hiệu chuẩn theo yêu cầu. Gửi nhiệt độ làm việc, môi trường lò, chiều dài ống qua trang liên hệ; xem thêm bảng giá can nhiệt, cặp nhiệt loại K cho lò nung và quy trình hiệu chuẩn RTD và thermocouple.
Câu hỏi thường gặp
Dây bù dài bao nhiêu thì được? Về điện, thiết bị đọc trở kháng cao vẫn đọc được với dây bù hàng chục đến khoảng 100 m, nhưng dây càng dài càng dễ nhiễm nhiễu và đắt; khoảng cách lớn nên chuyển sang 4–20 mA bằng transmitter đặt tại cảm biến.
Có thể nối dài bằng dây bù loại khác? Không, phải cùng loại với cặp nhiệt (K dùng KX hoặc KCA/KCB) và đúng cực.
Thermocouple loại K dùng được trong kho lạnh −30 °C? Được, nhưng dung sai Class 1 vẫn khoảng ±1,5 °C; loại T (Class 1 ±0,5 °C) hoặc Pt100 phù hợp hơn cho đo nhiệt thấp cần chính xác.
Tài liệu tham khảo
- IEC 60584-1:2013 – Thermocouples – Part 1: EMF specifications and tolerances
- IEC 60584-3:2021 – Thermocouples – Part 3: Extension and compensating cables – Tolerances and identification system
- ANSI/ASTM MC96.1 – Temperature Measurement Thermocouples (mã màu Mỹ)
- Siemens – S7-1200 System Manual, mô-đun SM 1231 TC
Cần can nhiệt K/J/N/S theo nhiệt độ lò, dây bù đúng loại hoặc transmitter 4–20 mA? Gửi nhiệt độ làm việc, môi trường lò, chiều dài ống, chiều dài dây và thiết bị đọc về sales@hoantrantdh.com hoặc Zalo 0879 848 668.
Bài liên quan: Can nhiệt giá bao nhiêu? Bảng giá can nhiệt K, J, T, N, S, R, B 2026 và cách chọn đúng cấu hình
Cần báo giá hoặc tư vấn kỹ thuật?
Để lại thông tin, kỹ sư HOANTRANTDH phản hồi trong 24 giờ làm việc — chỉ cần số điện thoại.


BÀI VIẾT LIÊN QUAN
Pt100 2 dây, 3 dây, 4 dây khác nhau ở cách bù điện trở dây dẫn. Bài này giải thích bằng ví dụ số, bảng điện trở–nhiệt độ, cấp chính xác và cách đấu vào PLC/bộ chuyển đổi.
K109S, K109PT và K120RTD là ba bộ chuyển đổi nhiệt độ ray DIN của Seneca. Bài này so sánh thông số, hướng dẫn đấu dây Pt100 2/3/4 dây, cài dải đo bằng DIP và phần mềm Easy Setup.
Cảm biến độ ẩm (humidity sensor, transmitter độ ẩm) đo lượng hơi nước trong không khí – thường là độ ẩm tương đối %RH – và xuất tín hiệu 4–20 mA, 0–10 V hoặc RS485 Modbus để PLC, BMS hay datalogger ghi nhận. Hầu hết cảm biến công nghiệp đo kèm nhiệt độ trong cùng […]